Khi sai phạm cá nhân trở thành trách nhiệm của pháp nhân thương mại

Điểm cốt lõi là cơ chế quy thuộc trách nhiệm

Theo quy định hiện hành, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đồng thời các điều kiện luật định, trong đó có việc hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự cũng không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân.

Vấn đề đặt ra là không thể chỉ dựa vào chức danh của người thực hiện, hoặc việc pháp nhân có hưởng lợi để mặc nhiên quy trách nhiệm cho tổ chức.

“Nhân danh pháp nhân” cần được xem xét trong mối liên hệ với thẩm quyền, nhiệm vụ và cách thức thực hiện công việc. Một cá nhân giữ vị trí quản lý nhưng hành động hoàn toàn vì lợi ích riêng, che giấu hành vi và đi ngược cơ chế quản trị của doanh nghiệp không đương nhiên đồng nghĩa với việc pháp nhân đã thực hiện hành vi đó.

Ở chiều ngược lại, nếu hành vi được thực hiện trong phạm vi hoạt động của pháp nhân, sử dụng thẩm quyền và nguồn lực của tổ chức, đồng thời có căn cứ cho thấy hành vi đó phục vụ lợi ích của pháp nhân và được cấp có thẩm quyền chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận, vấn đề trách nhiệm của pháp nhân có thể được đặt ra theo các điều kiện của luật.

“Vì lợi ích của pháp nhân” cũng cần được đánh giá thận trọng. Lợi ích không nhất thiết chỉ là một khoản tiền trực tiếp thu được mà có thể liên quan đến kết quả kinh doanh hoặc việc duy trì một hoạt động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc pháp nhân có lợi từ một hành vi vi phạm không tự nó chứng minh mục đích ban đầu của hành vi là vì lợi ích của pháp nhân. Mục đích và mối liên hệ giữa hành vi với lợi ích của tổ chức vẫn phải được chứng minh bằng các căn cứ cụ thể.

Lỗi của pháp nhân phải được nhìn từ cách tổ chức vận hành

Cá nhân có thể trực tiếp thực hiện hành vi và có nhận thức, ý chí đối với hành vi đó. Pháp nhân lại là một chủ thể được vận hành thông qua cơ cấu tổ chức và những con người có thẩm quyền khác nhau. Vì vậy, việc xác định trách nhiệm của pháp nhân không thể chỉ dừng ở câu hỏi “ai đã thực hiện?”, mà cần làm rõ hành vi đó được quyết định, tổ chức và kiểm soát như thế nào.

Các yếu tố như thẩm quyền quyết định, quy trình phê duyệt, cơ chế kiểm soát nội bộ, thông tin cảnh báo và việc xử lý sai phạm có thể trở thành những căn cứ quan trọng để đánh giá mối liên hệ giữa hành vi của cá nhân với hoạt động của pháp nhân. Có thể hình dung 3 tình huống.

Thứ nhất, cá nhân hành động vì lợi ích riêng, cố tình che giấu và đi ngược một cơ chế tuân thủ được tổ chức thực hiện thực chất. Khi đó, cần thận trọng khi quy thuộc hành vi cho pháp nhân.

Thứ hai, người có thẩm quyền của pháp nhân chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận hành vi nhằm phục vụ lợi ích của tổ chức. Khi có đủ các điều kiện luật định và chứng cứ phù hợp, trách nhiệm hình sự của cá nhân và pháp nhân có thể được xem xét song song.

Thứ ba, hành vi phát sinh trong một hệ thống quản trị có những dấu hiệu bất cập, trong đó cơ chế kiểm soát không được thực hiện đầy đủ. Trường hợp này đòi hỏi phải phân biệt rõ giữa sai sót trong quản trị, vi phạm hành chính, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự; không phải mọi khiếm khuyết trong quản trị đều có thể chuyển hóa thành trách nhiệm hình sự.

Tuân thủ không phải “tấm khiên”, nhưng cũng không thể bị bỏ qua

Trong quá trình xác định trách nhiệm của pháp nhân, hệ thống quản trị tuân thủ cần được xem xét theo cả hai chiều.

Một chương trình tuân thủ được thiết kế phù hợp và vận hành thực chất có thể là căn cứ cho thấy pháp nhân đã xây dựng cơ chế phòng ngừa, kiểm soát vi phạm, trong khi cá nhân có thể đã cố ý vượt qua cơ chế đó.

Ngược lại, nếu các quy trình chỉ tồn tại trên giấy nhưng việc chỉ đạo, điều hành thực tế lại đi theo hướng khác, sự khác biệt này cần được làm rõ khi đánh giá trách nhiệm của tổ chức.

Điều quan trọng là không nên coi việc doanh nghiệp có quy chế nội bộ là căn cứ tự động loại trừ trách nhiệm, cũng không nên chỉ vì quy chế không được thực hiện đầy đủ mà mặc nhiên kết luận pháp nhân có lỗi hình sự. Mối liên hệ giữa hành vi, người có thẩm quyền, lợi ích của pháp nhân và cơ chế vận hành phải được chứng minh cụ thể.

Cần một chuẩn chứng minh rõ ràng hơn

Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đang tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, trong đó có định hướng mở rộng phạm vi áp dụng đối với một số nhóm hành vi. Đây cũng là nội dung được các cơ quan, chuyên gia quan tâm trong quá trình tham vấn, hoàn thiện dự thảo.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu quan trọng là tiếp tục làm rõ tiêu chí quy thuộc trách nhiệm: hành vi của cá nhân nào, trong hoàn cảnh nào và với mối liên hệ ra sao với pháp nhân có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự của tổ chức.

Việc chứng minh cần dựa trên tổng thể chứng cứ, từ hồ sơ quản trị, thẩm quyền và quy trình phê duyệt đến các tài liệu, dữ liệu thể hiện mục đích, lợi ích và cách thức tổ chức thực hiện hành vi. Cách tiếp cận này giúp hạn chế việc suy đoán chỉ từ chức danh của cá nhân hoặc kết quả mà pháp nhân đạt được sau hành vi vi phạm.

Bên cạnh đó, chính sách hình phạt đối với pháp nhân cũng cần cân nhắc tương quan giữa xử lý vi phạm và bảo đảm hoạt động hợp pháp của doanh nghiệp, quyền lợi của người lao động, chủ nợ, khách hàng và các đối tác. Dự thảo hiện cũng được thảo luận theo hướng hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của pháp nhân, đồng thời tránh hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự.

Xác định cá nhân là người trực tiếp thực hiện hành vi không đồng nghĩa mọi sai phạm của cá nhân đều trở thành trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Ngược lại, tư cách pháp nhân cũng không thể là lớp vỏ che chắn cho hành vi được tổ chức, chỉ đạo hoặc chấp thuận vì lợi ích của chính tổ chức.

Ranh giới giữa hai trường hợp chỉ có thể được xác lập bằng những tiêu chí pháp lý rõ ràng và chứng cứ đủ sức kiểm chứng. Đây là điều kiện cần thiết để trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại được áp dụng đúng đối tượng, đúng căn cứ và đồng thời bảo đảm an toàn pháp lý cho các doanh nghiệp hoạt động chân chính.