Thanh tra chỉ ra nhiều tồn tại, vi phạm tại Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam

Vừa qua, Thanh tra Chính phủ ban hành Thông báo số 2156/TB-TTCP về Kết luận thanh tra việc chấp hành pháp luật trong công tác bảo trì công trình hàng hải tại Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam.

Theo Thanh tra Chính phủ, công tác bảo trì công trình hàng hải, đặc biệt là nạo vét duy tu luồng hàng hải, có tính chất đặc thù, chịu nhiều khó khăn về điều kiện tự nhiên, nguồn vốn, thời gian thi công, thủ tục môi trường và năng lực thiết bị.

Giai đoạn 2020-2025, Bộ Giao thông vận tải, nay là Bộ Xây dựng, và Cục Hàng hải Việt Nam, nay là Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, đã có nhiều cố gắng duy trì điều kiện khai thác an toàn, thông suốt hệ thống luồng hàng hải và công trình bảo đảm an toàn hàng hải. Sản lượng hàng hóa thông qua cảng biển tăng bình quân 7,4% mỗi năm; số thu phí hàng hải và phí bảo đảm hàng hải tăng từ 2.634 tỷ đồng năm 2020 lên 4.786 tỷ đồng năm 2025.

Tuy nhiên, qua thanh tra, Thanh tra Chính phủ xác định công tác bảo trì công trình hàng hải vẫn còn một số tồn tại, hạn chế và vi phạm cần được chấn chỉnh, khắc phục.

Có quy trình bảo trì được phê duyệt chậm từ 4 đến 13 năm

Theo kết luận, công tác tham mưu xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực bảo trì công trình hàng hải còn chậm, chưa bảo đảm tính kịp thời và đồng bộ với hệ thống pháp luật có liên quan.

Đáng chú ý, việc xây dựng định mức các hao phí xác định giá ca máy thi công nạo vét công trình hàng hải để áp dụng Thông tư số 44/2018/TT-BGTVT kéo dài nhiều năm. Năm 2023, Cục đã hoàn thiện dự thảo thông tư để trình Bộ Giao thông vận tải. Tuy nhiên, ngày 30/1/2024, nội dung này được đưa ra khỏi chương trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật và không được bố trí lại trong kế hoạch năm 2024, 2025.

Đến thời điểm thanh tra vào tháng 4/2026, sau gần 8 năm kể từ khi Thông tư số 44/2018/TT-BGTVT có hiệu lực, định mức trên vẫn chưa được ban hành. Thanh tra Chính phủ cho rằng việc chậm ban hành định mức dẫn đến thiếu cơ sở pháp lý thống nhất trong quản lý chi phí nạo vét duy tu, ảnh hưởng đến hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong công tác bảo trì công trình hàng hải.

Kết luận cũng nêu, trước ngày 30/12/2022, đối với 43 luồng hàng hải thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Giao thông vận tải, Bộ và Cục chưa xây dựng, phê duyệt quy trình bảo trì. Tại các công trình được thanh tra trực tiếp, quy trình bảo trì được phê duyệt chậm từ khoảng 4 đến 13 năm.

Do chưa có đầy đủ quy trình bảo trì nên việc lập, phê duyệt kế hoạch nạo vét duy tu luồng hàng hải các năm 2020, 2021, 2022 và 2023 chưa đầy đủ cơ sở, căn cứ pháp lý theo quy định.

Đối với các công trình được thanh tra trực tiếp, kế hoạch bảo trì còn thiếu một số nội dung làm cơ sở xác định nhu cầu bảo trì như tầm quan trọng của tuyến luồng, kích cỡ tàu và mớn nước khai thác, tần suất và cao độ mực nước chạy tàu hiệu quả, diễn biến sa bồi trong ba năm gần nhất, kết quả nạo vét, khối lượng hàng hóa và lượt tàu thông qua cảng.

Việc thu thập tài liệu sa bồi chi tiết để xác định tần suất nạo vét duy tu chưa được thực hiện đầy đủ; phương án thiết kế, xây dựng công trình bổ sung hoặc thay thế nhằm giảm tần suất, kéo dài khoảng cách giữa các lần nạo vét cũng chưa được tính toán theo yêu cầu.

Thanh tra Chính phủ cho biết, nhiều công trình nạo vét duy tu luồng hàng hải triển khai chậm so với kế hoạch được phê duyệt, phải điều chỉnh, kéo dài thời gian thực hiện qua nhiều năm. Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cùng cơ quan quản lý trước đây cũng chưa triển khai hình thức khoán duy trì chuẩn tắc đối với các tuyến luồng có tính chất nạo vét thường xuyên, lặp lại hằng năm.

Tồn tại từ thiết kế, lựa chọn nhà thầu đến nghiệm thu, thanh toán

Qua thanh tra trực tiếp một số công trình, Thanh tra Chính phủ xác định chỉ dẫn kỹ thuật còn thiếu nội dung về đo đạc khi thi công, nghiệm thu; chưa áp dụng tiêu chuẩn khảo sát độ sâu trong lĩnh vực hàng hải; thiếu quy định về sai số cho phép và hướng dẫn nghiệm thu khối lượng đào, nạo vét, vận chuyển chất nạo vét.

Một số công trình còn thiếu chỉ dẫn về thi công, nghiệm thu mái dốc và nghiệm thu khối lượng nạo vét bơm lên bờ. Theo kết luận, việc thiếu các nội dung chỉ dẫn kỹ thuật dẫn đến chưa đầy đủ cơ sở phục vụ quản lý, giám sát thi công và nghiệm thu công trình.

Thanh tra Chính phủ cũng nêu một số tồn tại trong thiết kế nạo vét tại các công trình được ký hiệu LH, SH và SGVT. Trong đó, có trường hợp thiết kế nạo vét vượt quá cửa đoạn mái dốc phía trên, vượt qua hố trung chuyển, luồng tạm; việc hoàn nguyên hố trung chuyển chưa đầy đủ hoặc chưa bảo đảm giải pháp thiết kế phù hợp.

Trong công tác lập, thẩm định và phê duyệt dự toán, có hạng mục thi công bằng tàu hút bụng tự hành, vận chuyển chất nạo vét bằng tàu kéo và sà lan nhưng định mức được áp dụng chưa phù hợp với biện pháp thi công trong thiết kế bản vẽ thi công được duyệt và phương tiện thực tế đưa vào thi công.

Dự toán chi phí lập, thẩm tra hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công - dự toán còn tính trùng chi phí “chuyên gia quản lý”, với số tiền 474.402.367 đồng. Một số dự toán chi phí tư vấn khảo sát phục vụ nghiệm thu, bàn giao mặt bằng tiếp tục đưa vào chi phí lập phương án kỹ thuật khảo sát và lập báo cáo kết quả khảo sát, trong khi những công việc này đã được tính trong thành phần công việc, với tổng số tiền 157.842.776 đồng.

Đối với công tác lựa chọn nhà thầu, kết luận nêu một số hồ sơ mời thầu được phê duyệt không đúng thẩm quyền hoặc khi chưa được thẩm định. Một số nhân sự thuộc tổ chuyên gia lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu chưa có chứng chỉ hành nghề hoạt động đấu thầu theo quy định tại thời điểm thực hiện.

Tại một số gói thầu, hồ sơ mời thầu đưa ra tiêu chí về tỷ lệ phương tiện thuộc sở hữu của nhà thầu hoặc kinh nghiệm giám sát thi công nạo vét tại một số khu vực địa lý cụ thể để làm căn cứ chấm điểm. Thanh tra Chính phủ xác định các tiêu chí này chưa phù hợp với quy định áp dụng tại thời điểm tổ chức lựa chọn nhà thầu.

Việc đánh giá hồ sơ dự thầu cũng còn trường hợp chấm điểm tiêu chí kinh nghiệm không đúng yêu cầu của hồ sơ mời thầu; nhân sự chủ chốt chưa bảo đảm năng lực, điều kiện nhưng vẫn được đánh giá đạt tiêu chuẩn kỹ thuật tại một số gói tư vấn giám sát LH 2023, 2024-2025.

Đối với tổ chức thi công, Thanh tra Chính phủ cho biết khối lượng thi công thực tế tại các công trình nạo vét duy tu luồng hàng hải được thanh tra có phần vượt khối lượng cho phép trong quyết định phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và giấy phép nhận chìm ở biển.

Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã tổ chức một số cuộc kiểm tra trong quá trình thi công nạo vét. Tuy nhiên, theo kết luận, chất lượng một số cuộc kiểm tra còn hạn chế, chưa kịp thời phát hiện các tồn tại trong thi công, như vượt khối lượng được cho phép hoặc thi công không đúng thời gian quy định.

Trong khâu nghiệm thu, thanh toán, tại các công trình SH và SGVT, việc xác định khối lượng theo mái dốc tự nhiên hình thành khi đo đạc nghiệm thu dẫn đến sai sót đối với phần vượt quá tại mái dốc, với số tiền khoảng 25,920 tỷ đồng.

Tại một số công trình LH, tồn tại trong thiết kế phần nạo vét vượt quá cửa đoạn mái dốc phía trên, hố trung chuyển, luồng tạm và hoàn nguyên hố trung chuyển dẫn đến sai sót trong xác định khối lượng nghiệm thu, thanh toán khoảng 30,577 tỷ đồng.

Đối với 9 lần khảo sát đo đạc độ sâu và công bố thông báo hàng hải định kỳ gắn với các dự án nạo vét duy tu, số liệu khảo sát của công trình nạo vét chưa được sử dụng để công bố thông báo hàng hải. Trong đó, có 5 lần vừa quyết toán công trình nạo vét, vừa quyết toán hợp đồng cung cấp dịch vụ khảo sát, với tổng giá trị là 3.780.402.022 đồng

Tại dự án đê kè Cửa Việt và dự án đê kè kênh Hà Nam, Thanh tra Chính phủ xác định tổng giá trị nghiệm thu, thanh toán sai khối lượng là 1.187.371.000 đồng.

Các dự án nạo vét kết hợp thu hồi sản phẩm kéo dài hoặc không triển khai được

Đối với loại hình dự án nạo vét kết hợp thu hồi sản phẩm, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam được giao tiếp tục quản lý, tổ chức thực hiện 18 dự án chuyển tiếp từ trước năm 2020. Trong đó, 11 dự án đã ký hợp đồng với nhà đầu tư từ năm 2015 và 7 dự án đã được chấp thuận chủ trương nhưng chưa ký hợp đồng.

Đến tháng 7/2024, Cục đã bàn giao 6/18 dự án về địa phương; 1 dự án đã có văn bản bàn giao nhưng địa phương không tiếp nhận; 11 dự án còn lại được Bộ Giao thông vận tải chấp thuận chấm dứt thực hiện và Cục đã ban hành thông báo chấm dứt.

Theo kết luận, cả 11 dự án đã ký hợp đồng đều chậm tiến độ so với thời hạn trong hợp đồng. Có dự án chưa triển khai đã được Bộ Giao thông vận tải, Cục HHVN chấm dứt thực hiện, có dự án mới thực hiện được một phần, cao nhất đạt khoảng 29% giá trị hợp đồng. Một số dự án được giao thời gian thực hiện kéo dài, có trường hợp lên đến 50 năm.

Thanh tra Chính phủ nhận định công tác quản lý, chấp thuận chủ trương đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư và tổ chức thực hiện các dự án nạo vét kết hợp thu hồi sản phẩm chưa bảo đảm đầy đủ căn cứ pháp lý, chưa đánh giá đầy đủ năng lực và tính khả thi, dẫn đến dự án kéo dài, không đạt mục tiêu, phải chấm dứt hoặc chuyển giao.

Trong giai đoạn từ năm 2020, Bộ Giao thông vận tải giao Cục tổ chức thực hiện 6 dự án xã hội hóa nạo vét kết hợp thu hồi sản phẩm. Tuy nhiên, đến tháng 7/2024, cả 6 dự án đều không triển khai được; 4 dự án được bàn giao cho địa phương tiếp tục thực hiện, 2 dự án chấm dứt do không bảo đảm hiệu quả kinh tế.

Bộ Giao thông vận tải đã phê duyệt, Cục đã lập và thẩm tra báo cáo nghiên cứu khả thi các dự án trên với tổng kinh phí ngân sách nhà nước hơn 11,497 tỷ đồng. Kết luận thanh tra cho rằng kết quả này chưa bảo đảm hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước và chưa đạt mục tiêu xã hội hóa đầu tư.

Về công tác kiểm tra, Cục báo cáo từ ngày 1/1/2020 đến ngày 30/9/2025 đã thực hiện 25 đợt kiểm tra liên quan đến bảo trì công trình hàng hải và 6 cuộc thanh tra tại 33 doanh nghiệp cảng biển. Tuy nhiên, một số khu vực cảng biển như Quy Nhơn, Quảng Ngãi, Kiên Giang chưa được xây dựng kế hoạch kiểm tra trong giai đoạn này.

Kiến nghị rà soát trách nhiệm, tiếp tục xử lý về tài chính

Từ kết quả thanh tra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Xây dựng tổ chức thực hiện nghiêm các kiến nghị; rà soát, xác định trách nhiệm, tổ chức kiểm điểm và xử lý trách nhiệm đối với tập thể, cá nhân có liên quan theo thẩm quyền.

Bộ Xây dựng được kiến nghị rà soát toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiêu chuẩn, định mức chuyên ngành liên quan đến công tác bảo trì công trình hàng hải; khẩn trương hoàn thiện, ban hành định mức hao phí xác định giá ca máy thi công nạo vét công trình hàng hải theo chương trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật năm 2026.

Thanh tra Chính phủ đồng thời đề nghị Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam rà soát toàn diện công tác bảo trì công trình hàng hải, từ phê duyệt quy trình, kế hoạch bảo trì đến thiết kế, dự toán, lựa chọn nhà thầu, thi công, giám sát, nghiệm thu và thanh quyết toán.

Đối với các gói thầu có hồ sơ dự thầu không đáp ứng yêu cầu cơ bản của hồ sơ mời thầu nhưng vẫn được đánh giá đạt, Cục được yêu cầu rà soát tính hợp lệ của kết quả lựa chọn nhà thầu, việc thực hiện hợp đồng, khối lượng, chất lượng và thanh toán; xác định trách nhiệm của tổ chuyên gia, tổ thẩm định, chủ đầu tư, đại diện chủ đầu tư và nhà thầu.

Theo kết luận, trong quá trình thanh tra, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã chủ động khắc phục, nộp ngân sách nhà nước 60.278.171.067 đồng liên quan đến các sai sót về thiết kế, thi công, nghiệm thu, thanh toán và sử dụng dữ liệu khảo sát. Thanh tra Chính phủ đề nghị Cục tiếp tục rà soát, tính toán; nếu phát hiện số phải thu lớn hơn số đã nộp thì tiếp tục thu hồi, nộp ngân sách theo quy định.

Bên cạnh đó, Cục phải thực hiện giảm trừ dự toán, giảm trừ giá trị quyết toán và thu hồi nộp ngân sách gần 1,749 tỷ đồng; rà soát để xử phạt vi phạm hành chính theo thẩm quyền hoặc chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý; đồng thời tổ chức kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân để xảy ra các tồn tại, hạn chế, vi phạm được chỉ ra trong kết luận thanh tra.

Thanh tra Chính phủ còn kiến nghị căn cứ hồ sơ, tài liệu và các quy định có liên quan để rà soát, xử phạt vi phạm hành chính theo thẩm quyền; kiểm điểm, xác định rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan. Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị được đề nghị xem xét xử phạt vi phạm hành chính theo thẩm quyền đối với hành vi được nêu trong kết luận thanh tra.