Vụ xác định cha cho con tại Lào Cai: Minh chứng vận hành hiệu quả cơ chế giám đốc thẩm mới

Ngày 28/7, tại trụ sở TAND tỉnh Lào Cai, Ủy ban Thẩm phán TAND tỉnh mở phiên tòa giám đốc thẩm đối với việc dân sự “Yêu cầu xác định cha cho con”. Phiên tòa do ông Lê Thái Hưng, Chánh án TAND tỉnh Lào Cai làm Chủ tọa, với sự tham gia của các thành viên Ủy ban Thẩm phán và đại diện VKSND tỉnh Lào Cai.

Vụ việc bắt nguồn từ yêu cầu của một người mẹ đề nghị xác định người đàn ông đã qua đời là cha ruột của hai con mình. Người yêu cầu cung cấp hai kết quả giải trình tự ADN: một kết quả xác định quan hệ cha - con giữa người đã mất và người con lớn; kết quả còn lại xác định hai người con có quan hệ huyết thống theo dòng nam.

Trên cơ sở đó, TAND khu vực 1 - Lào Cai đã chấp nhận yêu cầu, xác định hai cháu là con đẻ của người đàn ông đã qua đời.

Sau quyết định sơ thẩm, người vợ hợp pháp của người đã mất có đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm.

Chánh án TAND tỉnh Lào Cai ban hành kháng nghị, đề nghị hủy quyết định sơ thẩm do có vi phạm nghiêm trọng về người tham gia tố tụng và việc thu thập, đánh giá chứng cứ.

Cơ chế giám đốc thẩm mới trong mô hình Tòa án ba cấp

Điểm đáng chú ý trước hết nằm ở chủ thể tiến hành giám đốc thẩm. Từ ngày 1/7/2025, hệ thống TAND được tổ chức theo mô hình ba cấp gồm TAND tối cao, TAND cấp tỉnh và TAND khu vực.

Theo cơ cấu mới, Ủy ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh có thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của TAND khu vực thuộc phạm vi quản lý.

Cơ chế này góp phần rút ngắn tầng nấc tổ chức, tăng tính chủ động của Tòa án địa phương, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm của Chánh án, Ủy ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh.

Phiên giám đốc thẩm tại Lào Cai là minh chứng cụ thể cho phương thức vận hành đó: quyết định của TAND khu vực được rà soát thông qua kháng nghị của Chánh án TAND tỉnh; Ủy ban Thẩm phán trực tiếp xem xét tính hợp pháp, có căn cứ của quyết định; đại diện Viện kiểm sát tham gia, phát biểu quan điểm; sau cùng, hồ sơ được trả lại cho TAND khu vực giải quyết lại theo thủ tục sơ thẩm.

Đây không phải một cấp xét xử thứ ba theo nghĩa thông thường. Giám đốc thẩm là thủ tục đặc biệt nhằm xem xét bản án, quyết định đã có hiệu lực khi phát hiện vi phạm nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án, vụ việc.

Giá trị của cơ chế mới nằm ở khả năng phát hiện, sửa chữa sai sót kịp thời, ngay trong hệ thống Tòa án địa phương, qua đó góp phần bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.

Trao đổi với phóng viên Báo Công lý về ý nghĩa của phiên giám đốc thẩm, ông Lê Thái Hưng, Chánh án TAND tỉnh Lào Cai, cho rằng việc Ủy ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh trực tiếp xem xét các bản án, quyết định đã có hiệu lực của TAND khu vực giúp tăng tính chủ động, kịp thời trong cơ chế kiểm tra hoạt động xét xử.

“Giám đốc thẩm không nhằm tạo thêm một cấp xét xử, mà là thủ tục đặc biệt để kịp thời phát hiện, khắc phục những vi phạm nghiêm trọng trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Qua vụ việc này, yêu cầu đặt ra đối với Tòa án khu vực là phải xác định đầy đủ người tham gia tố tụng; mọi tài liệu, kể cả kết quả xét nghiệm ADN có độ tin cậy cao, đều phải được thu thập, kiểm tra và đánh giá đúng trình tự pháp luật. Chỉ khi quy trình tố tụng được bảo đảm chặt chẽ, phán quyết mới thực sự bảo vệ đầy đủ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, đặc biệt là trẻ em”, ông Lê Thái Hưng nhấn mạnh.

ADN có độ tin cậy cao nhưng chưa đương nhiên là chứng cứ hợp pháp

Ở góc độ nghiệp vụ, quyết định giám đốc thẩm đặt ra thông điệp rõ ràng về việc sử dụng chứng cứ khoa học trong tố tụng. Kết quả xét nghiệm ADN có thể đạt độ tin cậy rất cao, song giá trị chứng minh trong hồ sơ Tòa án không chỉ phụ thuộc vào con số xác suất. Điều quan trọng còn nằm ở tính hợp pháp của quá trình thu thập mẫu, xác định đúng người được lấy mẫu, quy trình bảo quản, giám định và khả năng kiểm tra, đối chiếu của cơ quan tiến hành tố tụng.

Theo hồ sơ, các kết quả giải trình tự ADN do người yêu cầu cung cấp. Trước khi mở phiên họp giải quyết việc dân sự, VKSND khu vực 1 - Lào Cai từng đề nghị Tòa án thu thập thêm chứng cứ để làm rõ quy trình lấy mẫu của người cha đã qua đời. Tuy nhiên, yêu cầu này không được thực hiện, trong khi kết quả ADN vẫn được sử dụng làm căn cứ chính để chấp nhận yêu cầu xác định cha cho con.

Ủy ban Thẩm phán TAND tỉnh Lào Cai nhận định cách thu thập, sử dụng chứng cứ như vậy chưa bảo đảm khách quan và chưa đúng trình tự tố tụng.

Đây là điểm có ý nghĩa thực tiễn lớn: chứng cứ khoa học dù thuyết phục đến đâu vẫn phải được “đặt” trong một quy trình tố tụng hợp pháp. Tòa án không chỉ đọc kết luận cuối cùng, mà phải có điều kiện kiểm tra nguồn gốc, phương pháp và tính toàn vẹn của chứng cứ.

Cách tiếp cận này giúp hạn chế nguy cơ sử dụng nhầm mẫu, sai đối tượng hoặc tài liệu không thể kiểm chứng. Đồng thời, việc Tòa án chủ động xác minh, trưng cầu hoặc yêu cầu cung cấp tài liệu cần thiết cũng bảo đảm các bên có cơ hội tiếp cận, trình bày ý kiến và tranh luận về chứng cứ trước khi cơ quan xét xử đưa ra quyết định.

Bảo đảm đầy đủ quyền tham gia tố tụng và quyền của trẻ em

Một căn cứ quan trọng khác dẫn đến việc hủy quyết định sơ thẩm là thiếu người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Hồ sơ thể hiện người được yêu cầu xác định là cha có vợ hợp pháp và hai người con.

Tuy nhiên, khi giải quyết việc dân sự, TAND khu vực chỉ đưa mẹ đẻ của người đã mất tham gia tố tụng, không đưa người vợ và các con của ông vào vụ việc.

Việc xác định quan hệ cha - con không chỉ liên quan đến quyền nhân thân của trẻ, quyền được biết nguồn gốc, quyền về họ tên và hộ tịch. Kết quả giải quyết còn có thể tác động đến quan hệ gia đình, quyền và nghĩa vụ về tài sản, thừa kế của những người liên quan.

Bởi vậy, việc xác định đầy đủ tư cách tham gia tố tụng là điều kiện bắt buộc để bảo đảm mọi người có quyền trình bày ý kiến, cung cấp chứng cứ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Ủy ban Thẩm phán TAND tỉnh Lào Cai đã chấp nhận kháng nghị, hủy toàn bộ quyết định sơ thẩm và chuyển hồ sơ cho TAND khu vực 1 - Lào Cai giải quyết lại.

Cần nhấn mạnh, quyết định hủy án không đồng nghĩa phủ nhận yêu cầu xác định cha cho con hoặc phủ nhận kết quả ADN. Đây là việc đưa vụ việc trở lại đúng quy trình, để các chứng cứ được kiểm tra đầy đủ, những người liên quan được tham gia và quyền lợi của các cháu được bảo vệ bằng một quyết định có căn cứ vững chắc.

Từ vụ việc cụ thể, có thể thấy phương thức xét xử mới của ngành Tòa án không chỉ thể hiện ở việc sắp xếp lại tổ chức bộ máy. Giá trị cốt lõi nằm ở cơ chế kiểm soát tư pháp gần hơn, kịp thời hơn nhưng vẫn chặt chẽ; tăng trách nhiệm của TAND cấp tỉnh trong kiểm tra, hướng dẫn hoạt động xét xử của TAND khu vực; đồng thời lấy chất lượng chứng cứ và quyền tham gia tố tụng làm nền tảng của mỗi phán quyết.

Trong bối cảnh cải cách tư pháp và tinh gọn tổ chức bộ máy, một quyết định giám đốc thẩm thận trọng, rõ căn cứ như trên góp phần khẳng định nguyên tắc: bảo vệ quyền con người không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng, mà còn phải được bảo đảm trong từng bước của trình tự tố tụng.