Đừng để thị trường pháp lý tôn vinh nhầm giá trị
Mỗi thị trường đều có cách tự nhào nặn nên những thế hệ con người của riêng mình. Thị trường pháp lý cũng vậy. Cách thị trường vận hành và lựa chọn tôn vinh những giá trị nhất định sẽ trực tiếp góp phần định hình chân dung của những luật sư trong tương lai.
Tuy nhiên gần đây, trong thị trường pháp lý đang xuất hiện xu hướng đánh giá năng lực của luật sư chủ yếu thông qua những con số và kết quả cuối cùng, thay vì nhìn vào giá trị nghề nghiệp mà họ tạo dựng trong suốt quá trình hành nghề.
Không ít người lựa chọn xây dựng hình ảnh như những "đại luật sư", biến danh tiếng nghề nghiệp thành một sản phẩm tiếp thị trên thị trường dịch vụ pháp lý ngày càng cạnh tranh.
Ở nhánh tranh tụng, năng lực của luật sư đôi khi được nhìn nhận chủ yếu qua số vụ thắng kiện, như thể công lý là một cuộc đua để tích lũy thành tích. Trong khi đó, ở lĩnh vực tư vấn, đẳng cấp của người hành nghề lại được quy chiếu vào số lượng doanh nghiệp tư vấn hay quy mô của những thương vụ mà họ tham gia.
Người ta hào hứng quy đổi giá trị tư duy của một người làm luật thành số lượng khách hàng hoặc giá trị hợp đồng lớn nhất từng ký kết. Nhưng điều dễ bị lãng quên là, xét về bản chất, luật sư không phải chỉ là một nghề kinh doanh. Dù hoạt động hành nghề luật mang tính dịch vụ và vận hành theo cơ chế thị trường, thì nền tảng sâu xa của nghề vẫn là bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và góp phần giữ gìn sự thượng tôn pháp luật.
Khi công cụ mưu sinh dần được đặt lên trên sứ mệnh nghề nghiệp, danh xưng "đại luật sư" rất dễ bị giản lược thành một bảng tổng kết những con số. Trong khi đó, tri thức pháp lý, bản lĩnh nghề nghiệp và đạo đức hành nghề - những giá trị cốt lõi tạo nên vị thế của luật sư lại ít được nhắc đến hơn.
Thực tình, những câu hỏi như "đã thắng bao nhiêu vụ án", "đã tư vấn bao nhiêu doanh nghiệp", hay "đã tham gia bao nhiêu thương vụ nghìn tỷ" không phải là những câu hỏi sai. Chúng phản ánh một phần năng lực của người hành nghề. Nhưng nếu đó trở thành thước đo gần như duy nhất thì sẽ rất khó để xây dựng một thị trường pháp lý chuyên nghiệp, chuẩn mực và nhân văn.
Chẳng lẽ luật sư chỉ đơn thuần là một nghề kinh doanh và giá trị của người làm luật chỉ được đo bằng doanh số? Nếu cán cân công lý, tinh thần nhân văn và trách nhiệm với cộng đồng bị đặt xuống dưới những chỉ số thương mại, thì đó là một sự lệch chuẩn đáng suy ngẫm trong nhận thức về nghề luật.
Vốn có thâm niên trong nghề luật, tôi nhận thức rất rõ rằng, những con số chưa bao giờ là thước đo quan trọng nhất. Điều đáng để mỗi người làm nghề tự vấn là: những chiến thắng, những thương vụ ấy được tạo nên bằng điều gì? Chúng được xây dựng từ tri thức, bản lĩnh nghề nghiệp, sự tận tâm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng, hay trong một số trường hợp lại chịu tác động bởi những yếu tố nằm ngoài giá trị chuyên môn và tinh thần thượng tôn pháp luật?
Trong nghề luật, kết quả cuối cùng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với giá trị thực chất. Ở lĩnh vực tranh tụng, một bản án có thể xác định bên thắng kiện nhưng điều đó chưa đủ để phản ánh toàn bộ giá trị nghề nghiệp của luật sư. Trong lĩnh vực tư vấn, một thương vụ thành công cũng không đồng nghĩa mọi rủi ro pháp lý đã được loại bỏ hoàn toàn.
Một bản án có thể tuyên một bên thắng kiện, một hợp đồng có thể được ký kết thành công. Nhưng điều khiến xã hội đặt niềm tin vào bản án ấy, hay khiến khách hàng trân trọng giải pháp tư vấn ấy, không nằm ở kết quả cuối cùng, mà nằm ở niềm tin rằng, kết quả đó được hình thành từ một quá trình khách quan, minh bạch, thượng tôn pháp luật và được soi sáng bằng tư duy pháp lý sắc bén, chứ không phải bởi những yếu tố nằm ngoài khuôn khổ pháp luật. Đó mới là khác biệt giữa một kết quả mang tính thời điểm và một giá trị mang tính bền vững.
Ngày nay, không khó để bắt gặp những lời giới thiệu hào nhoáng về các công ty luật hay luật sư trên các nền tảng mạng xã hội. Những vụ việc nổi tiếng, những thương vụ lớn hay những thành công liên tiếp đôi khi được sử dụng như công cụ quảng bá.
Việc truyền thông về năng lực nghề nghiệp là điều bình thường trong cơ chế thị trường, nhưng nếu quá sa đà vào việc phô diễn thành tích, nghề luật rất dễ đánh mất sự chuẩn mực, điềm tĩnh và trách nhiệm vốn có.
Điều đáng suy ngẫm là, bên cạnh những giá trị cốt lõi của nghề luật, trong dư luận vẫn tồn tại những quan niệm lệch lạc khi đánh giá năng lực luật sư thông qua các mối quan hệ hay khả năng tạo ảnh hưởng, thay vì dựa trên tri thức pháp lý và đạo đức nghề nghiệp.
Những cách nhìn thiếu chuẩn xác ấy, nếu không được điều chỉnh, có thể làm suy giảm niềm tin của xã hội vào tính công bằng của nền tư pháp và tinh thần thượng tôn pháp luật.
Nếu thị trường vô tình đề cao những yếu tố ngoài năng lực chuyên môn hơn là trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp, đó sẽ là dấu hiệu đáng suy ngẫm đối với sự phát triển lành mạnh của môi trường hành nghề luật.
Giá trị cốt lõi của người luật sư luôn được xây dựng từ bản lĩnh bảo vệ công lý, tri thức pháp lý, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Mọi cách tiếp cận đặt doanh thu, tỷ lệ thắng thua hoặc danh tiếng cá nhân lên trên các chuẩn mực nghề nghiệp đều đi ngược lại tinh thần phụng sự công lý của nghề luật.
Đã đến lúc cần trả lại sự chuẩn mực cho cách thị trường nhìn nhận giá trị của người luật sư. Khách hàng, doanh nghiệp và toàn xã hội cần một góc nhìn tỉnh táo để đánh giá đúng năng lực thực sự của người hành nghề.
Sự tôn vinh chỉ thực sự có ý nghĩa khi được dành cho những luật sư dùng tri thức để bảo vệ lẽ phải, dùng lập luận để thuyết phục cơ quan tài phán và dùng danh dự nghề nghiệp để phụng sự tinh thần thượng tôn pháp luật.