“Luật ngầm” - lực cản vô hình cho sự cạnh tranh của nền kinh tế

Trong quá trình theo dõi nhiều vụ việc liên quan đến tranh chấp kinh tế và bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp, chúng tôi có nhận được cuộc trao đổi từ một doanh nhân trong lĩnh vực khởi nghiệp công nghệ.

Người này là CEO của một startup được xây dựng theo hướng bài bản, có hệ thống quản trị rõ ràng, từng có thời gian học tập và làm việc tại châu Âu, với định hướng phát triển dựa trên công nghệ và tính tuân thủ.

Theo phản ánh, doanh nghiệp đang gặp nhiều khó khăn khi tham gia các gói thầu và chào hàng cạnh tranh tại thị trường trong nước, dù đã đầu tư đáng kể vào năng lực quản trị, công nghệ và chuẩn hóa quy trình.

“Dạo này làm ăn khó quá anh ạ. Doanh nghiệp kiên trì tối ưu công nghệ, nâng cao năng lực quản trị để tăng sức cạnh tranh của dịch vụ. Nhưng điều rất lạ là, càng cố gắng minh bạch, càng tuân thủ nghiêm ngặt theo hồ sơ mời thầu, chào hàng cạnh tranh, lại càng có cảm giác doanh nghiệp bị đặt ở vị thế lạc lõng”, doanh nhân chia sẻ.

Từ thực tiễn nêu trên, doanh nghiệp đặt vấn đề về tính bình đẳng trong cạnh tranh, khi kết quả tham gia một số gói thầu dường như chưa phản ánh đầy đủ tương quan về năng lực, giá cả và mức độ đáp ứng kỹ thuật.

Những phản ánh này, dù cần tiếp tục được kiểm chứng trong từng trường hợp cụ thể, vẫn gợi mở một vấn đề đáng lưu ý: nguy cơ tồn tại của các “quy tắc không chính thức” trong một số hoạt động đấu thầu và phân bổ nguồn lực, bên cạnh hệ thống quy định pháp luật hiện hành.

Trong cách hiểu phổ biến, “luật ngầm” thường được nhắc đến như các cơ chế không minh bạch phát sinh ngoài quy định, bao gồm chi phí không chính thức trong thủ tục hành chính, dàn xếp lợi ích trong lựa chọn nhà thầu, hay hiện tượng “quân xanh - quân đỏ” nhằm định hướng kết quả cạnh tranh.

Nếu tồn tại, những yếu tố này sẽ trực tiếp làm sai lệch nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng, làm suy giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực và gia tăng chi phí xã hội.

Đáng lo ngại hơn, trong môi trường cạnh tranh bị chi phối bởi các yếu tố phi chính thức, năng lực thực chất của doanh nghiệp có thể bị suy giảm vai trò. Khi đó, các tiêu chí về công nghệ, quản trị hay giá cả không còn giữ vị trí quyết định tuyệt đối, mà bị thay thế bởi các quan hệ, thỏa thuận hoặc chi phí ngoài quy định.

Hệ quả tất yếu là sự bất lợi đối với các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, đầu tư bài bản và cạnh tranh bằng năng lực thực chất. Đây là dạng “sàng lọc ngược” trong thị trường, khi tính tuân thủ có thể trở thành bất lợi trong cạnh tranh.

Ở góc độ kinh tế, điều này không chỉ ảnh hưởng đến từng doanh nghiệp, mà còn làm giảm hiệu quả đầu tư công, gia tăng nguy cơ đội chi phí và ảnh hưởng đến chất lượng công trình, dịch vụ công cung cấp cho xã hội.

Trong trường hợp chi phí không chính thức bị chuyển hóa vào giá thành dự án, áp lực cắt giảm chất lượng là khó tránh khỏi, kéo theo những hệ lụy dài hạn đối với người dân và ngân sách nhà nước.

Ở tầm vĩ mô, “luật ngầm” nếu tồn tại và kéo dài có thể làm méo mó cơ chế phân bổ nguồn lực, làm suy giảm tính minh bạch của môi trường kinh doanh và ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Nghiêm trọng hơn, sự xói mòn này không chỉ nằm ở thiệt hại kinh tế trước mắt, mà còn ở nguy cơ làm suy giảm hiệu lực thực thi của các thiết chế pháp luật trong điều tiết thị trường.

Từ góc độ quản lý nhà nước, yêu cầu đặt ra hiện nay là tiếp tục hoàn thiện và siết chặt cơ chế minh bạch trong hoạt động đấu thầu, đẩy mạnh số hóa quy trình, mở rộng công khai dữ liệu và tăng cường giám sát các khâu nhạy cảm.

Việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm như thông thầu, dàn xếp kết quả, trục lợi chính sách hoặc tạo lợi ích nhóm cần được thực hiện nhất quán, nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và củng cố niềm tin vào môi trường cạnh tranh.

Cùng với đó, việc thúc đẩy đấu thầu qua mạng và giảm thiểu tối đa tiếp xúc trực tiếp trong các khâu dễ phát sinh tiêu cực được xem là giải pháp quan trọng để thu hẹp không gian tồn tại của các “luật ngầm”.

Một nền kinh tế chỉ có thể phát triển bền vững khi cạnh tranh được bảo đảm trên nền tảng công bằng và minh bạch. Bất kỳ sự tồn tại kéo dài nào của các “luật ngầm”, “quân xanh - quân đỏ” đều không chỉ là vấn đề của một lĩnh vực, mà là thách thức đối với chất lượng thể chế và niềm tin thị trường.