Hội thảo khoa học Sâm Lai Châu Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc

Hội thảo có sự tham dự của đại diện các ban, bộ, ngành Trung ương; lãnh đạo tỉnh Lai Châu; các viện nghiên cứu, hiệp hội, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư trong, ngoài tỉnh.

Đây là diễn đàn để các bên trao đổi kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm thực tiễn, đồng thời làm rõ định hướng xây dựng chuỗi giá trị Sâm Lai Châu từ bảo tồn nguồn gen, sản xuất giống, phát triển vùng trồng đến chế biến và thương mại hóa sản phẩm.

Phát biểu khai mạc, Ông Hà Quang Trung, Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu nhấn mạnh: địa phương có diện tích tự nhiên hơn 906.800 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm hơn 58%; địa hình núi cao, khí hậu mát mẻ, hệ sinh thái rừng đa dạng.

Điều kiện thuận lợi để phát triển cây dược liệu, đặc biệt là Sâm Lai Châu - nguồn gen quý phân bố tự nhiên chủ yếu trên các dãy Pu Si Lung và Pu Sam Cáp, ở độ cao khoảng 1.400-2.200m so với mực nước biển.

Tiềm năng lớn từ nguồn dược liệu đặc hữu Sâm Lai Châu

Theo tài liệu hội thảo, các nghiên cứu xác định Sâm Lai Châu thuộc Panax vietnamensis var.fuscidiscus. Thành phần hóa học của cây đa dạng, trong đó có các hợp chất saponin và Majonoside R2 mang ý nghĩa đối với giá trị dược liệu.

Một số nghiên cứu còn xác định các chỉ thị hóa học có thể hỗ trợ phân biệt Sâm Lai Châu với những nguồn sâm khác, tạo cơ sở cho kiểm nghiệm, tiêu chuẩn hóa và truy xuất nguồn gốc.

Những năm qua, tỉnh Lai Châu xác định phát triển dược liệu nói chung và Sâm Lai Châu nói riêng là nhiệm vụ quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội.

Tỉnh Lai Châu đã ban hành Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 19/5/2024 về phát triển Sâm Lai Châu giai đoạn 2024 - 2030, định hướng đến năm 2035; triển khai các đề tài, dự án khoa học và công nghệ về bảo tồn nguồn gen, nhân giống và kỹ thuật canh tác.

Hoạt động này đồng thời cụ thể hóa Chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 01/6/2023.

Qua khảo sát, toàn tỉnh xác định khoảng 30.000 ha có điều kiện phù hợp, trong đó hơn 17.000 ha rất phù hợp để phát triển Sâm Lai Châu.

Đến nay, gần 46 tổ chức và hơn 200 hộ gia đình, cá nhân đầu tư gây trồng với diện tích gần 150 ha. Tỉnh Lai Châu cấp 120 mã số cơ sở trồng với gần 6 triệu cây; bảo tồn khoảng 1.700 cây mẹ ngoài tự nhiên và gây trồng hơn 21.000 cây phục vụ công tác bảo tồn.

Sâm Lai Châu đã được cấp bằng bảo hộ giống cây trồng. Tỉnh đang tiếp tục triển khai đăng ký nhãn hiệu, hoàn thiện hồ sơ chỉ dẫn địa lý và đề xuất bổ sung Sâm Lai Châu vào chuyên luận Sâm Việt Nam trong Dược điển Việt Nam.

Đây là nền tảng quan trọng để bảo vệ nguồn gen, quản lý chất lượng, phòng chống hàng giả và xây dựng thương hiệu lâu dài.

Đặt khoa học, tiêu chuẩn ở vị trí trung tâm

Bên cạnh kết quả bước đầu, hội thảo chỉ ra nhiều khó khăn: sản xuất còn nhỏ lẻ, phân tán; nguồn giống chất lượng cao khan hiếm; chi phí đầu tư lớn; chuỗi liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân chưa chặt chẽ; năng lực chế biến, quảng bá và mở rộng thị trường còn hạn chế.

Các chuyên gia cho rằng Sâm Lai Châu không nên chỉ được phát triển như một loại nông sản có giá cao để bán củ tươi. Giá trị bền vững phải được tạo lập trên toàn chuỗi gồm nguồn gen, giống, vùng trồng, dữ liệu khoa học, tiêu chuẩn, sở hữu trí tuệ, kiểm nghiệm, chế biến sâu và thương hiệu.

Việc mở rộng diện tích cần đi cùng khả năng cung ứng giống chuẩn, quản lý cây mẹ, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng.

Hội thảo đề nghị xây dựng bộ dữ liệu về nguồn gen, điều kiện đất đai, khí hậu, độ cao, quy trình canh tác và đặc trưng hóa học của Sâm Lai Châu.

Trên cơ sở bằng chứng khoa học, địa phương có thể phát triển nguyên liệu chuẩn hóa, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm và các sản phẩm công nghệ sinh học có giá trị gia tăng cao; đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế, chuyển giao công nghệ và xúc tiến thương mại.

Phát triển gắn với sinh kế và bảo vệ rừng

Một nội dung được nhấn mạnh là phát triển Sâm Lai Châu phải gắn với bảo vệ rừng, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho đồng bào vùng cao, vùng biên giới.

Người dân cần được tham gia với vai trò chủ thể trong chuỗi giá trị, từ trồng, chăm sóc, bảo vệ vùng nguyên liệu đến liên kết tiêu thụ và hưởng lợi công bằng.

Từ thực tiễn mô hình Bộ đội Biên phòng đồng hành giúp người dân trồng sâm tại bản Ngài Thầu, xã Sì Lở Lầu, các đại biểu đề xuất củng cố cơ chế phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học, hợp tác xã, lực lượng Bộ đội Biên phòng và người dân.

Mô hình bước đầu đã hỗ trợ 54 hộ, xây dựng 89 nhà giàn, mái che với tổng diện tích 11.000m2 và trồng thử nghiệm 55.000 cây giống, tỷ lệ sinh trưởng khoảng 85%.

Lãnh đạo UBND tỉnh Lai Châu đề nghị các đại biểu tập trung đánh giá toàn diện tiềm năng, cơ chế, chính sách và kết quả nghiên cứu; chia sẻ kinh nghiệm phát triển vùng nguyên liệu, chế biến sâu và hướng tới xuất khẩu; thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp; tăng cường xúc tiến đầu tư và mở rộng thị trường.

Kết quả hội thảo được kỳ vọng sẽ cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để Lai Châu tiếp tục hoàn thiện chính sách, thu hút nguồn lực, đưa Sâm Lai Châu trở thành sản phẩm chủ lực. Mục tiêu cuối cùng là nâng cao giá trị dược liệu, tạo sinh kế bền vững, góp phần giảm nghèo, giữ rừng và phát triển kinh tế xanh tại vùng biên cương Tây Bắc.