Chung tay đẩy lùi khói thuốc:Kỳ 1 - Từ phòng xử án đến bản làng không khói thuốc
Phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ là câu chuyện y tế, mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị. Với ngành Tòa án, sứ mệnh ấy được bắt đầu từ tính nêu gương, văn hóa công sở không khói thuốc của mỗi cán bộ, đến sự khéo léo, bản lĩnh khi xuống với dân bản. Sức lan tỏa ấy còn nhân lên qua từng phán quyết nghiêm minh trước nạn buôn lậu và các phiên tòa đưa pháp luật đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Trên địa bàn miền núi tỉnh biên giới Lào Cai, việc phòng, chống tác hại của thuốc lá được xem là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị. Với Tòa án, là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, trách nhiệm ấy bắt đầu từ việc xây dựng công sở không khói thuốc và được tiếp nối bằng những phán quyết nghiêm minh, góp phần cảnh tỉnh, giáo dục, phòng ngừa vi phạm trong cộng đồng.
Giữ môi trường không khói thuốc ở nơi thực thi công lý
Tại khu vực miền núi, công tác tuyên truyền phòng, chống tác hại của thuốc lá vẫn gặp nhiều trở ngại do đặc thù sinh hoạt và nhận thức của người dân chưa đồng đều. Ở không ít nơi, khói thuốc vẫn hiện diện trong những không gian sinh hoạt chung, từ chợ phiên, quán ăn đến công sở…
Nhằm cụ thể hóa Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030, tỉnh Lào Cai đã ban hành Kế hoạch số 344/KH-UBND năm 2023 với mục tiêu cốt lõi là giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá, hạn chế tối đa việc tiếp xúc với khói thuốc thụ động và bảo vệ sức khỏe bền vững cho nhân dân. Nhờ thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, đến năm 2024, tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành trên địa bàn tỉnh giảm từ 23,2% (năm 2020) xuống 16,8%; tỷ lệ hút thuốc hàng ngày giảm từ 18,7% xuống 13,6%. Tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại nhà, nơi làm việc, các điểm công cộng và việc sử dụng thuốc lá điện tử ở lứa tuổi thanh thiếu niên cũng giảm đáng kể.
Trong nỗ lực chung đó, hệ thống Tòa án nhân dân của tỉnh đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Trụ sở Tòa án không chỉ là nơi làm việc của cán bộ, công chức mà còn là nơi tiếp đón đông đảo người dân đến làm việc, nộp đơn, tham gia hòa giải hoặc dự các phiên tòa. Do đó, việc bảo đảm môi trường không khói thuốc không đơn thuần là tuân thủ pháp luật, mà còn là biện pháp trực tiếp bảo vệ sức khỏe cộng đồng khi thực hiện các dịch vụ công.
Bên cạnh đó, tại nơi thực thi công lý, tính thượng tôn pháp luật phải được bắt đầu từ sự nghiêm túc của người thực thi. Việc không hút thuốc trong phòng làm việc, phòng xử án, khu vực tiếp công dân hay không gian chung cần được coi là một chỉ tiêu kỷ luật công vụ. Biển cấm hút thuốc chỉ thực sự phát huy tác dụng khi gắn liền với ý thức tự giác của mỗi cán bộ và trách nhiệm giám sát, nhắc nhở thường xuyên của người đứng đầu.
Đối với thẩm phán và công chức Tòa án, sự nêu gương này còn gắn liền với văn hóa nghề nghiệp. Một không gian công sở trong lành, không khói thuốc sẽ góp phần đắc lực vào việc xây dựng hình ảnh cơ quan tư pháp kỷ cương, văn minh và chuẩn mực.
Trước yêu cầu phát triển mới và quản lý địa bàn rộng lớn từ đô thị, khu công nghiệp đến các xã vùng sâu, vùng xa, ngành Tòa án tỉnh Lào Cai đang tiếp tục rà soát, thống nhất quy chế làm việc; đẩy mạnh việc treo biển cấm và đưa tiêu chuẩn "không khói thuốc" trở thành một nội dung cốt lõi của văn hóa công sở. Khi mỗi cán bộ, công chức nghiêm túc tuân thủ, thông điệp về một môi trường sống lành mạnh mới có thể lan tỏa mạnh mẽ và thuyết phục từ cơ quan thực thi pháp luật ra toàn xã hội.
Để mỗi phán quyết trở thành một lời cảnh tỉnh
Nếu xây dựng công sở không khói thuốc là trách nhiệm từ bên trong, hoạt động xét xử tạo nên tác động xã hội rộng hơn của ngành Tòa án. Điều này càng có ý nghĩa tại địa bàn miền núi biên giới Lào Cai, nơi các đối tượng có thể lợi dụng địa hình phức tạp, hoạt động xuất nhập khẩu và nhu cầu tìm kiếm việc làm của người dân để tổ chức buôn bán, vận chuyển thuốc lá trái phép.
Tại Lào Cai từng diễn ra phiên tòa xét xử một đường dây buôn lậu lá thuốc lá quy mô đặc biệt lớn, thu hút sự quan tâm của dư luận. Tòa án nhân dân tỉnh Lào Cai đã đưa 25 bị cáo ra xét xử liên quan đến hơn 11.157 tấn lá thuốc lá nhập lậu, trị giá trên 223 tỷ đồng. Trong số những người phải ra trước vành móng ngựa có nguyên lãnh đạo tỉnh, cán bộ hải quan và cán bộ doanh nghiệp tham gia nhập khẩu nguyên liệu thuốc lá.
Từ vụ án xảy ra nhiều năm trước nhìn về hiện tại, phương thức vi phạm liên quan đến thuốc lá ngày càng biến đổi tinh vi hơn. Thay vì chỉ tổ chức những chuyến hàng lớn, các đối tượng có thể chia nhỏ hàng hóa, cất giấu trong thùng carton, trà trộn với hàng tiêu dùng hoặc chuyển qua nhiều người, nhiều phương tiện nhằm tránh bị phát hiện. Hoạt động chào bán cũng dịch chuyển lên mạng xã hội, nền tảng trực tuyến và dịch vụ chuyển phát, khiến công tác phát hiện, xử lý trở nên khó khăn hơn.
Trước những thủ đoạn đó, mỗi bản án nghiêm minh không chỉ buộc người phạm tội trả giá mà còn khẳng định thái độ kiên quyết của pháp luật đối với hành vi buôn bán, vận chuyển thuốc lá trái phép, nhất là các đường dây có tổ chức, hoạt động trên địa bàn biên giới hoặc có sự tiếp tay của người có chức vụ, quyền hạn.
Giá trị của phiên tòa vì thế không dừng lại ở mức hình phạt được tuyên mà qua việc làm rõ phương thức phạm tội, động cơ, hậu quả và trách nhiệm của từng bị cáo, phiên tòa còn giúp cộng đồng nhận diện những lời mời chào tưởng như đơn giản nhưng có thể dẫn đến vòng lao lý. Một chuyến hàng được thuê mang qua đường mòn, vài thùng carton gửi theo xe khách hay việc nhận hàng để giao cho người khác đều có thể biến người tham gia thành một mắt xích trong đường dây buôn bán, vận chuyển hàng cấm.
Để mỗi phán quyết thực sự trở thành lời cảnh tỉnh, tác động của phiên tòa cần được nối dài bằng hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật. Nội dung vụ án, phương thức phạm tội và hậu quả pháp lý cần được chuyển tải ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với từng địa bàn.
Hệ thống truyền thanh cơ sở, các buổi sinh hoạt thôn, bản, trường học và hoạt động trợ giúp pháp lý có thể trở thành những kênh đưa thông điệp từ phòng xử án đến cộng đồng. Tại khu vực có đông đồng bào dân tộc thiểu số, việc tuyên truyền bằng tiếng dân tộc sẽ giúp thông tin pháp luật gần gũi, dễ tiếp nhận hơn.
Ngành Tòa án cần phối hợp với công an, kiểm sát, hải quan, bộ đội biên phòng và chính quyền cơ sở lựa chọn những vụ án điển hình để tuyên truyền rộng rãi đến quần chúng nhân dân. Mục tiêu không phải tạo tâm lý sợ hãi, mà giúp người dân hiểu rõ hành vi bị cấm, ranh giới dẫn tới trách nhiệm hình sự và hậu quả của việc tiếp tay cho thuốc lá nhập lậu.
Từ phòng xử án đến từng thôn, bản là một hành trình dài, chỉ khi sự nghiêm minh của pháp luật đi cùng tuyên truyền bền bỉ, mỗi bản án mới phát huy đầy đủ giá trị cảnh tỉnh, giáo dục và phòng ngừa, góp phần xây dựng cộng đồng hiểu biết về pháp luật, tôn trọng luật và chủ động nói không với thuốc lá.