Tài khoản chứng khoán bị chiếm quyền: Ai phải hoàn trả tài sản cho nhà đầu tư?
Giả định một tài khoản chứng khoán bị thay đổi thông tin, tài sản chuyển sang tài khoản khác khi chủ tài khoản không hề yêu cầu. Khi sự việc được phát hiện, câu hỏi không chỉ là ai gây ra sai phạm, mà quan trọng hơn: ai có trách nhiệm khôi phục tài sản cho nhà đầu tư trước tiên? Nếu câu trả lời chỉ dừng ở việc chờ xử lý, thu hồi từ bên vi phạm, cơ chế bảo vệ tài sản trên thị trường chứng khoán cần được nhìn nhận lại.
Tài sản được giao quản lý không thể trở thành tài sản của bên quản lý
Khoản 1 Điều 88 Luật Chứng khoán năm 2019 xác định tiền gửi giao dịch chứng khoán, chứng khoán lưu ký, lưu giữ tại công ty chứng khoán và các quyền liên quan vẫn thuộc sở hữu của khách hàng, không phải tài sản của công ty chứng khoán.
Quy định này không chỉ nhằm tách bạch sổ sách mà đặt ra giới hạn quyền lực: công ty chứng khoán có quyền quản lý hệ thống nhưng không có quyền định đoạt thay khách hàng ngoài phạm vi được chấp thuận.
Giao dịch được hệ thống ghi nhận chưa đồng nghĩa với việc đó là ý chí của chủ tài khoản. Dữ liệu điện tử chỉ cho thấy một thao tác đã xảy ra; để ràng buộc khách hàng, cần chứng minh thao tác được xác lập hợp lệ.
Khi thông tin định danh hoặc phương thức xác thực bị thay đổi trái với ý chí khách hàng, không thể chỉ dựa vào kết quả của quy trình đó để mặc nhiên xác định khách hàng đã đồng ý.
Vì vậy, cần phân biệt rõ người bị tác động, chủ sở hữu tài sản và chủ thể chịu rủi ro. Việc xác định bị hại trong vụ án hình sự không đồng nghĩa với việc xác định ai phải hoàn trả tài sản trước trong quan hệ quản lý tài khoản.
Nhà đầu tư không tạo ra biểu mẫu, không đặt cấp phê duyệt, không quản trị nhật ký hệ thống và cũng không quyết định trường hợp nào được chuyển tiền cho người khác. Những quyền năng ấy thuộc về tổ chức trung gian.
Bởi vậy, khi khách hàng không có lỗi, rủi ro phát sinh từ việc xác minh không đầy đủ hoặc cơ chế kiểm soát không đủ sức chặn giao dịch bất thường phải được đặt trước hết vào chủ thể có khả năng phòng ngừa rủi ro đó.
Điều 351 Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 đặt trách nhiệm lên bên vi phạm nghĩa vụ; còn các Điều 360, 361 và 419 cho phép xem xét trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng.
Trong quan hệ tài khoản chứng khoán, trách nhiệm của công ty chứng khoán không nên chỉ được nhìn qua Điều 597 BLDS về thiệt hại do người của pháp nhân gây ra. Một nhân viên có thể thực hiện hành vi vượt ngoài nhiệm vụ được giao, thậm chí phạm tội. Nhưng nghĩa vụ quản lý tài sản và chỉ thực hiện lệnh hợp lệ của khách hàng vẫn là nghĩa vụ độc lập của công ty chứng khoán.
Cách tiếp cận này hoàn toàn không phải việc bắt doanh nghiệp “chịu thay” cho người phạm tội, mà nó phân bổ trách nhiệm theo hai tầng. Ở tầng thứ nhất, đơn vị quản lý tài khoản khôi phục quyền tài sản cho khách hàng.
Ở tầng thứ hai, đơn vị ấy truy đòi người phạm tội, người có lỗi và khoản bảo hiểm liên quan. Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO) cũng đặt việc bảo vệ tài sản khách hàng và quản trị rủi ro của trung gian thị trường trong những nguyên tắc nền tảng của quản lý chứng khoán.
Một bất cập khác xuất hiện khi trách nhiệm dân sự bị chia cho nhiều cá nhân, tổ chức: người chiếm đoạt trả một phần, người giúp sức trả một phần, chủ thể xác nhận sai trả một phần, tổ chức cung ứng dịch vụ trả phần còn lại. Tổng cộng trên giấy có thể đủ, nhưng người mất tài sản phải tham gia nhiều quy trình thi hành án dân sự, trong đó không ít người có nghĩa vụ đang chấp hành hình phạt tù hoặc không còn tài sản.
Phán quyết như vậy đúng về số học nhưng chưa chắc đúng về cơ chế bảo vệ. Việc thu hồi từ người phạm tội là rủi ro thi hành án của chủ thể nào cần được xác định từ quan hệ pháp luật ban đầu. Nếu khách hàng đã giao tài sản cho một tổ chức được cấp phép quản lý, thì không nên biến khách hàng thành người phải tự truy đuổi mọi mắt xích đã vượt qua hệ thống của tổ chức ấy.
Bởi vậy, cần hình thành nguyên tắc “hoàn trả trước - truy đòi sau”: khi giao dịch không được khách hàng chấp thuận và không do lỗi của khách hàng, tổ chức quản lý tài khoản phải khôi phục tài sản trong thời hạn luật định; sau đó thực hiện quyền yêu cầu các chủ thể gây thiệt hại hoàn trả sau cho mình. Nguyên tắc này vừa bảo vệ nhà đầu tư, vừa tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào quy trình kiểm soát nội bộ.
Tiền bị giữ nhiều năm không thể chỉ trở về bằng đúng con số cũ
Giải quyết hậu quả cũng không nên dừng ở tiền gốc. Điều 589 BLDS ghi nhận lợi ích gắn liền với việc khai thác, sử dụng tài sản bị mất hoặc giảm sút là một dạng thiệt hại; Điều 357 và Điều 468 điều chỉnh lãi do chậm thực hiện nghĩa vụ trả tiền. Nghị quyết số 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn việc xác định lãi và lãi suất trong bản án, quyết định của Tòa án.
Dù vậy, cần tránh đồng nhất mọi kỳ vọng đầu tư với thiệt hại chắc chắn. Cơ quan tài phán nên tách lợi tức đã được xác định theo hợp đồng đến ngày đáo hạn, lãi chậm trả kể từ khi phát sinh nghĩa vụ hoàn trả và lợi ích thực tế khác có chứng cứ. Chưa thống nhất được một phương pháp tính không thể trở thành lý do bác toàn bộ quyền yêu cầu lãi của người bị mất quyền sử dụng vốn.
Pháp luật hiện hành đã xác lập nguyên tắc quản lý tách biệt tài sản và yêu cầu công ty chứng khoán xây dựng kiểm soát nội bộ. Tuy nhiên, những vụ chiếm quyền tài khoản cho thấy cần cụ thể hóa trách nhiệm theo từng sự kiện có mức rủi ro cao.
Thứ nhất, phải xác minh tăng cường khi khách hàng đồng thời thay đổi số điện thoại, mẫu chữ ký, phương thức xác thực và tài khoản nhận tiền.
Thứ hai, sau khi thay đổi yếu tố định danh quan trọng, cần có thời gian chờ hoặc một kênh xác nhận độc lập trước khi cho phép chuyển phần lớn tài sản sang tài khoản khác chủ.
Thứ ba, hệ thống phải lưu dấu người tiếp nhận, người giới thiệu, người bảo lãnh hồ sơ và từng cấp phê duyệt; “nợ hồ sơ cứng” không thể trở thành lối đi tắt cho giao dịch làm thay đổi quyền kiểm soát tài sản.
Thứ tư, cần cảnh báo bắt buộc đối với chuỗi lệnh rút gần hết tài sản trong thời gian ngắn.
Quan trọng hơn, cần có hướng dẫn thống nhất về trách nhiệm dân sự trong các vụ án liên quan tài khoản chứng khoán, làm rõ trách nhiệm giữa khách hàng, tổ chức trung gian và các bên liên quan, tránh bồi thường trùng hoặc đẩy rủi ro về phía người không có lỗi.
Thị trường chứng khoán vận hành bằng công nghệ nhưng tồn tại bằng niềm tin. Nhà đầu tư có thể chấp nhận biến động giá, nhưng khó chấp nhận việc tài khoản bị thay đổi ngoài ý chí rồi phải tự tìm cách bảo vệ tài sản.
Việc xác định người vi phạm là yêu cầu của tố tụng; xác định đúng trách nhiệm hoàn trả tài sản mới là điều nhà đầu tư cần được bảo đảm. Hai việc này cần được thực hiện song song và đúng trách nhiệm.