Tăng "lá chắn" pháp lý cho tài nguyên khoáng sản
Việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật về địa chất và khoáng sản được đánh giá sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, hướng tới khai thác, sử dụng bền vững nguồn tài nguyên.
Khoáng sản là nguồn tài nguyên hữu hạn, có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế, bảo đảm an ninh nguyên liệu và quá trình chuyển đổi năng lượng. Vì vậy, việc tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên này được xem là yêu cầu cấp thiết.
Thực tiễn xử lý các vụ án liên quan đến than, cát, đất hiếm, titan và một số loại khoáng sản khác cho thấy, rủi ro pháp lý có thể phát sinh ở các khâu của quá trình quản lý, từ điều tra địa chất, thăm dò, xác định trữ lượng, cấp phép đến quản lý sau cấp phép.
Điều này cho thấy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước, đồng thời nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp và trách nhiệm của các chủ thể liên quan.
Chẳng hạn, nếu dữ liệu điều tra địa chất chưa đầy đủ hoặc kết quả thăm dò thiếu chính xác, việc xác định trữ lượng, tính tiền cấp quyền khai thác, quy hoạch cũng như công tác giám sát ở các giai đoạn tiếp theo có thể bị ảnh hưởng.
Từ thực tiễn đó, Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 cùng các nghị định hướng dẫn được đánh giá đã chuyển từ tư duy quản lý hoạt động khai thác sang quản trị toàn bộ vòng đời của tài nguyên. Phạm vi điều chỉnh được mở rộng từ "khoáng sản" sang "địa chất và khoáng sản", coi dữ liệu địa chất, điều tra, thăm dò, khai thác và bảo vệ tài nguyên là một quá trình quản lý thống nhất.
Đây là bước tiến quan trọng bởi chất lượng dữ liệu địa chất ảnh hưởng trực tiếp đến công tác quy hoạch, cấp phép, xác định trữ lượng và thực hiện nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, để các quy định mới phát huy hiệu quả, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế kiểm chứng độc lập đối với kết quả điều tra, thăm dò; nâng cao trách nhiệm của các đơn vị tư vấn và tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, bảo đảm thông tin được cập nhật đồng bộ, minh bạch.
Yêu cầu tăng cường quản lý sau cấp phép cũng là nội dung quan trọng. Thực tế cho thấy, một số hành vi như khai thác vượt công suất, vượt ranh giới, chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính hoặc vi phạm quy định về môi trường chỉ được phát hiện sau một thời gian khai thác. Vì vậy, giấy phép khai thác cần được xem là điểm khởi đầu của quá trình giám sát thường xuyên, thay vì là điểm kết thúc của hoạt động quản lý.
Một giải pháp được đề xuất là từng bước chuyển từ phương thức kiểm tra định kỳ sang mô hình quản trị dựa trên đánh giá rủi ro. Theo đó, cơ quan quản lý có thể tập trung nguồn lực vào những khu vực, dự án hoặc loại khoáng sản có nguy cơ vi phạm cao nhằm nâng cao hiệu quả giám sát.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS), viễn thám, dữ liệu vệ tinh và các nền tảng dữ liệu dùng chung được đánh giá là giải pháp quan trọng để hỗ trợ phát hiện sớm các dấu hiệu khai thác vượt công suất, vượt ranh giới hoặc không đúng nội dung giấy phép.
Cùng với đó là tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, góp phần bảo đảm quản lý thống nhất tài nguyên trên phạm vi cả nước.
Mục tiêu của pháp luật về địa chất và khoáng sản không chỉ dừng ở việc xử lý các hành vi vi phạm sau khi xảy ra, mà còn hướng tới xây dựng cơ chế quản trị đủ hiệu quả để phòng ngừa rủi ro ngay từ giai đoạn điều tra địa chất, thăm dò và cấp phép. Khi các khâu trong chuỗi quản lý được kiểm soát chặt chẽ hơn, hoạt động khai thác sẽ minh bạch, hiệu quả hơn, góp phần sử dụng hợp lý, bền vững nguồn tài nguyên không thể tái tạo của quốc gia.