Để người giỏi chuyên môn vững vàng trong quản lý

Từ người hiểu việc đến người chịu trách nhiệm

Người giỏi chuyên môn tham gia công tác lãnh đạo, quản lý là nguồn lực cần thiết, nhất là trong những lĩnh vực đặc thù như y tế, giáo dục, khoa học, công nghệ. Tri thức chuyên ngành giúp người đứng đầu hiểu bản chất vấn đề, đặt đúng câu hỏi và tránh điều hành chỉ dựa vào báo cáo. Nhưng chuyên môn và quản lý không hoàn toàn nằm trên một đường thẳng.

Một bác sĩ giỏi có thể đưa ra quyết định chính xác trước một ca bệnh phức tạp, nhưng khi điều hành bệnh viện, họ còn phải xử lý mua sắm thiết bị, ngân sách, nhân sự và các quan hệ hợp tác. Một nhà khoa học có thể rất thận trọng với từng số liệu nghiên cứu, nhưng khi trở thành người đứng đầu, không phải dữ liệu nào phục vụ quyết định cũng do họ trực tiếp kiểm chứng.

Bước sang vị trí quản lý, người có chuyên môn phải quyết định cả những vấn đề do cấp dưới, bộ phận tham mưu chuẩn bị. Khi đó, khoảng cách đáng lưu ý không nằm giữa “người làm chuyên môn” và “người làm quản lý”, mà nằm giữa quyền hạn được trao và năng lực đã được chuẩn bị để thực hiện quyền hạn ấy.

Việc sử dụng và phát huy người có năng lực cần được đặt trong tổng thể công tác cán bộ, gắn với yêu cầu quản lý và tuân thủ pháp luật. Lựa chọn đúng người là bước quan trọng, đồng thời cần chú trọng đào tạo, rèn luyện, bố trí và đánh giá để cán bộ có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Rủi ro không phải lúc nào cũng dễ nhận ra

Gian lận trong quản lý không phải lúc nào cũng xuất hiện bằng một đề nghị trắng trợn. Nhiều khi nó đi qua những điều tưởng như hợp lý: hồ sơ đã đủ chữ ký, công việc đang cấp bách, đối tác có nhiều kinh nghiệm hoặc một phương án được giới thiệu là có lợi nhất cho đơn vị.

Một người đứng đầu có thể hiểu rất rõ đơn vị cần loại thiết bị nào, nhưng chưa chắc nhận ra tiêu chí mời thầu đã vô tình hoặc hữu ý thu hẹp cho một nhà cung cấp. Họ có thể nhìn thấy nhu cầu chuyên môn nhưng chưa nhìn thấy lợi ích phía sau người soạn và trình hồ sơ.

Rủi ro cũng có thể xuất hiện trong những quan hệ ban đầu mang ý nghĩa tích cực như tài trợ nghiên cứu, mời tư vấn, hỗ trợ hội thảo hoặc hợp tác chuyên môn. Những hoạt động này không mặc nhiên sai. Điều cần xem xét là tính minh bạch, điều kiện đi kèm và khả năng ảnh hưởng đến sự khách quan của người có quyền quyết định.

Nếu người quản lý chưa được chuẩn bị để nhận diện những tình huống ấy, sự tin tưởng vào bộ máy tham mưu có thể dần biến thành lệ thuộc thông tin. Một ngoại lệ được chấp nhận vì tiến độ có thể trở thành tiền lệ. Một lợi ích nhỏ được coi là phép xã giao có thể tạo ra sự ràng buộc lớn hơn về sau.

Tuy nhiên, cũng cần phân định rõ giữa việc bị cung cấp thông tin sai, thiếu trách nhiệm kiểm tra và chủ động thông đồng để hưởng lợi. Đây là những tình huống khác nhau và không thể gọi chung là “mắc bẫy”, càng không thể lấy sự thiếu kinh nghiệm để thay cho việc xác định trách nhiệm.

Phòng ngừa là để người ngay thẳng không bị dẫn tới quyết định sai, chứ không phải tạo ra một vùng miễn trừ cho người cố ý sử dụng quyền lực vì lợi ích riêng.

Cần một cơ chế ba lớp: phòng ngừa - kiểm chứng - cảnh báo

Bên cạnh giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức và rèn luyện bản lĩnh, người chuyển từ chuyên môn sang quản lý cần được chuẩn bị bằng những tình huống sát với vị trí thực tế. Có thể hình dung cơ chế này qua ba lớp: phòng ngừa - kiểm chứng - cảnh báo.

Lớp thứ nhất là phòng ngừa: Người được giao quyền cần biết nhận ra dấu hiệu bất thường và biết phải làm gì khi rủi ro xuất hiện.

Khi hồ sơ có dấu hiệu thiếu khách quan thì cần kiểm tra những gì? Khi xuất hiện lợi ích liên quan thì phải khai báo với ai? Khi bị thúc ép ký vì tiến độ, có thể yêu cầu làm rõ đến đâu? Khi nhận được một lời đề nghị khó xác định ranh giới, ai có thể tư vấn trước khi quyết định?

Biết luật, hiểu luật là cần thiết. Nhưng trong nhiều trường hợp, biết cách ứng xử trước rủi ro còn quan trọng không kém việc nắm quy định.

Lớp thứ hai là kiểm chứng: Các khâu đề xuất, thẩm định, phê duyệt và thực hiện cần được phân định rõ. Bộ phận pháp chế, tài chính, kiểm soát nội bộ phải có điều kiện đưa ra ý kiến độc lập, thay vì chỉ hoàn thiện thủ tục cho một phương án đã được lựa chọn.

Nhiều chữ ký chưa chắc tạo nên nhiều tầng kiểm soát. Nếu tất cả cùng dựa vào một nguồn thông tin và người ký sau chỉ tin vào người ký trước, hồ sơ có thể kín về hình thức nhưng vẫn hở về trách nhiệm.

Người đứng đầu không thể viện lý do tin cấp dưới để thoái thác nghĩa vụ kiểm tra. Ngược lại, người tham mưu cũng không thể núp sau chữ ký phê duyệt của cấp trên. Mỗi chủ thể phải chịu trách nhiệm về phần việc, thông tin và ý kiến thuộc phạm vi của mình.

Lớp thứ ba là cảnh báo: Một tổ chức khó phòng ngừa sai phạm nếu người nhìn thấy dấu hiệu bất thường không biết báo cáo ở đâu hoặc lo ngại phải trả giá vì lên tiếng.

Cảnh báo có căn cứ cần được tiếp nhận, kiểm tra và phản hồi theo quy trình rõ ràng. Đồng thời, cơ chế này cũng phải tránh việc lợi dụng phản ánh để suy diễn, gây mất đoàn kết hoặc làm tổn hại người khác.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã bổ sung các quy định liên quan đến bảo vệ người phản ánh, tố cáo, báo cáo về hành vi tham nhũng và tăng cường trách nhiệm giải trình. Điều quan trọng tiếp theo là cụ thể hóa những yêu cầu đó thành đầu mối tiếp nhận, trình tự xử lý và trách nhiệm phản hồi trong từng cơ quan, đơn vị.

Kiểm soát quyền lực cũng là bảo vệ người thực hiện

Nói đến kiểm soát quyền lực, người ta thường nghĩ đến phát hiện và xử lý vi phạm. Nhưng kiểm soát còn có một ý nghĩa khác: bảo vệ người thực hiện đúng nhiệm vụ trước tác động của lợi ích, sức ép và những thông tin không trung thực.

Một cơ chế kiểm soát tốt giúp nhận diện sớm rủi ro, xác định trách nhiệm từng khâu và làm cho việc đi đúng hướng trở nên rõ ràng hơn. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là có nên đưa người giỏi chuyên môn vào làm quản lý hay không. Câu hỏi cần thiết hơn là: trước và sau khi trao quyền, chúng ta đã chuẩn bị cho họ những gì?

Người có năng lực cần được trọng dụng. Nhưng sau khi được trọng dụng, người đó phải tiếp tục tu dưỡng, rèn luyện và chịu trách nhiệm về quyền lực được giao. Còn tổ chức phải đặt bên cạnh họ một quy trình minh bạch, một bộ máy tham mưu có trách nhiệm và một cơ chế giám sát thực chất.

Một quyết định bổ nhiệm chỉ là bước khởi đầu. Để một người giỏi chuyên môn có thể đảm nhiệm tốt vai trò quản lý, họ cần được chuẩn bị về kỹ năng, kinh nghiệm và những điều kiện phù hợp để thực hiện nhiệm vụ.