Đánh thức giá trị di sản từ một nhà vườn trăm tuổi đất cố đô

Nhà vườn cổ hơn trăm tuổi giữa lòng xứ Huế

Nhắc đến Huế, nhiều người nghĩ ngay đến những lăng tẩm, cung điện triều Nguyễn. Tuy nhiên, bên cạnh di sản cung đình nổi tiếng còn có một loại hình kiến trúc độc đáo khác, đó là nhà vườn Huế. Trong số hàng trăm nhà vườn từng hiện diện ở vùng đất cố đô, An Hiên được xem là một trong những ngôi nhà còn bảo tồn khá nguyên vẹn cả kiến trúc lẫn cảnh quan

Nhà vườn An Hiên được xây dựng trên khuôn viên có diện tích 4.608 m2 tại vùng đất Kim Long lịch sử – nơi từng là thủ phủ đầu tiên của các chúa Nguyễn tại Huế, phía trước hướng về dòng sông Hương. Bao quanh nơi này được trồng rất nhiều cây xanh mát mẻ. Công trình được xây dựng theo triết lý phong thủy truyền thống, hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Khu nhà vườn An Hiên được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, nơi đây vốn là phủ đệ của công chúa thứ 18 của Hoàng đế Dục Đức. Cho đến năm 1936, ngôi nhà chính thức được bán cho ông Nguyễn Đình Chi - Tuần phủ tỉnh Hà Tĩnh thời bấy giờ. Sau khi ông mất vào năm 1940, người vợ của ông là bà Đào Thị Xuân Yến tiếp tục quản lý ngôi nhà. Hiện nay, nhà vườn này được thừa kế lại cho con cháu của ông Chi. Dù đã qua nhiều năm, nhiều đời chủ, nhưng An Hiên vẫn còn giữ được nguyên vẹn cảnh quan lẫn kiến trúc cổ ban đầu của một phủ đệ quý tộc xưa.

Bước qua chiếc cổng gạch hình vòm mang đậm dấu ấn kiến trúc Huế, du khách sẽ bắt gặp lối đi rợp bóng cây dẫn vào khu nhà chính. Rẽ tay trái hướng về nhà vườn, là bức hình bình phong cổ được trang trí chữ "Thọ" mang ý nghĩa ngăn chặn mọi điều không tốt lành vào trong nhà. Phía trước ngôi nhà có một hồ sen hình chữ nhật được xây dựng theo phong thủy kiến trúc nhà vườn thời xưa, tạo nên sự cân bằng giữa cảnh quan và đời sống con người.

Điểm nổi bật nhất của An Hiên là ngôi nhà rường ba gian hai chái rộng khoảng 135m², nằm giữa khu vườn xanh mát. Công trình sử dụng hệ khung gỗ truyền thống với hàng chục cột lim, liên kết bằng kỹ thuật mộng truyền thống giúp ngôi nhà luôn thông thoáng và gần gũi với cảnh quan xung quanh. Những họa tiết chạm khắc trên các vì kèo, xà, mái hiên đều thể hiện trình độ mỹ thuật tinh tế và tay nghề điêu luyện của các nghệ nhân cung đình Huế.

Không chỉ có giá trị kiến trúc, An Hiên còn là một “bảo tàng sống” về nghệ thuật nhà vườn Huế. Những hàng cây ăn trái, cây cảnh, hoa quý được bố trí hài hòa trong không gian, tạo nên một tổng thể xanh mát, yên bình, phản ánh triết lý sống gần gũi với thiên nhiên của người Huế xưa.

Nhà vườn An Hiên hiện vẫn còn lưu giữ rất nhiều kỷ vật cổ xưa của cung đình triều Nguyễn thể hiện sự tinh xảo: bộ trường kỷ khảm xà cừ lấp lánh, những bức hoành phi – câu đối sơn son thếp vàng, bộ sưu tập đồ sứ ký kiểu triều Nguyễn… Nổi bật là bức hoành phi đề 4 chữ "Văn Võ Trung Hiếu" được treo ở gian giữa do vua Bảo Đại ban cho gia chủ vào năm 1937.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của An Hiên còn ở chỗ nơi đây vẫn giữ được chức năng của một không gian sống thực thụ. Khác với nhiều công trình cổ chỉ còn tồn tại như hiện vật bảo tàng, An Hiên vẫn lưu giữ được hơi thở đời sống, phong cách sinh hoạt và những giá trị văn hóa truyền thống của người Huế. Chính sự hòa quyện giữa yếu tố vật thể và phi vật thể ấy đã khiến An Hiên trở thành hình mẫu tiêu biểu nhất của loại hình nhà vườn Huế còn tồn tại đến ngày nay.

Từ di sản kiến trúc đến bối cảnh điện ảnh

Sức hấp dẫn của An Hiên với những mái ngói rêu phong, hàng cây cổ thụ và lối kiến trúc đậm chất Huế khiến nơi đây trở thành điểm đến yêu thích của du khách, nghệ sĩ, nhiếp ảnh gia và các nhà làm phim.

Thời gian vừa qua, nhà vườn An Hiên được lựa chọn làm một trong những bối cảnh của bộ phim điện ảnh Mưa đỏ do đạo diễn Đặng Thái Huyền thực hiện. Việc xuất hiện trên màn ảnh rộng không đơn thuần là một hoạt động quảng bá du lịch. Với những di sản như An Hiên, điện ảnh trở thành cầu nối đưa các giá trị văn hóa tiếp cận công chúng một cách tự nhiên và giàu cảm xúc hơn. Khi khán giả bị cuốn hút bởi vẻ đẹp của bối cảnh phim, họ cũng bắt đầu tìm hiểu về lịch sử, kiến trúc và những câu chuyện văn hóa gắn liền với di sản.

Sự hiện diện của An Hiên trong phim Mưa đỏ là một tín hiệu đáng mừng cho thấy, di sản đã bước ra khỏi không gian bảo tồn để hòa vào đời sống đương đại. Khi những mái nhà rường, khu vườn cổ và câu chuyện lịch sử được tái hiện trên màn ảnh, di sản không còn là ký ức nằm yên trong quá khứ mà tiếp tục được đánh thức, lan tỏa và truyền cảm hứng cho các thế hệ hôm nay.

Đối với Huế, việc các nhà vườn cổ xuất hiện trong phim ảnh có thể mở ra hướng đi mới trong quảng bá văn hóa, đồng thời tạo nguồn lực xã hội cho công tác bảo tồn.

Bảo tồn để di sản không chỉ là ký ức

Trong nhiều năm qua, nhà vườn Huế đứng trước không ít thách thức. Tác động của thời gian, thiên tai, biến đổi khí hậu và áp lực đô thị hóa khiến nhiều công trình xuống cấp hoặc bị biến dạng. Không ít nhà vườn đã bị chia tách đất đai, thu hẹp diện tích hoặc mất đi những yếu tố cảnh quan nguyên gốc.

Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn An Hiên mang ý nghĩa như một mô hình thành công trong gìn giữ di sản gắn với đời sống. Điều đáng quý là công trình không bị “đóng băng” như một hiện vật bảo tàng, mà vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa, du lịch của địa phương. Đến với nhà vườn An Hiên, du khách còn được thả hồn theo những điệu ca Huế truyền thống. Giữa không gian nhà rường cổ kính, vừa nhâm nhi chén trà thơm vừa tận hưởng những giai điệu đậm đà bản sắc xứ Huế sẽ là trải nghiệm tuyệt vời.

Chuyên gia văn hóa – NSƯT Bạch Vân cho rằng, bảo tồn di sản trong giai đoạn hiện nay không chỉ dừng lại ở việc giữ nguyên hiện trạng kiến trúc. Điều quan trọng hơn là bảo tồn giá trị sống của di sản, tức là duy trì được không gian văn hóa, lối sống, cảnh quan và những câu chuyện lịch sử gắn liền với công trình.

Với An Hiên, mỗi hàng cây, mỗi bức bình phong, mỗi gian nhà đều là một phần của ký ức Huế. Nếu chỉ giữ lại bộ khung kiến trúc mà đánh mất không gian văn hóa xung quanh thì giá trị di sản cũng khó có thể tồn tại trọn vẹn.

Để phát huy hiệu quả hơn nữa giá trị của các nhà vườn Huế, Chuyên gia văn hóa – NSƯT Bạch Vân cho rằng, cần xây dựng cơ chế hỗ trợ bảo tồn dài hạn, khuyến khích chủ sở hữu tham gia gìn giữ di sản, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu, quảng bá và lưu trữ dữ liệu di sản.

Một số hình ảnh tại khu nhà vườn: